Odkrywcy i badacze

Ponowne odkrycie i pierwsze badania w Petrze

Prawdopodobnie pierwszym Europejczykiem, który podróżując po Palestynie i Transjordanii usłyszał o tajemniczych ruinach leżących w okolicy Wadi Musa, był niemiecki podróżnik Ulrich Jasper Seetzen. W latach 1807-1808 próbował nawet dostać się do Petry, ale ostatecznie starania te zakończyły się niepowodzeniem. Dlatego też za pierwszego, który ponownie odkrył Petrę dla zachodniej – europejskiej – cywilizacji, uważa się szwajcarskiego geografa i podróżnika Johanna Ludwiga Burckhardta.

Johann Ludwig Burckhardt
Johann Ludwig Burckhardt

Dotarł on do Petry pod przybranym imieniem arabskiego szejka Ibrahima Ibn Abdullaha podczas swej pełnej przygód podróży z Aleppo (Syria) do Kairu. 22 sierpnia 1812 r. wraz ze swym beduińskim przewodnikiem wjechał w długi skalny wąwóz – Siq. Po kilkunastu minutach konnej podróży oczom zaskoczonego Szwajcara ukazał się widok wykutej w czerwonej skale budowli, przypominającej mu greckie i rzymskie świątynie. Był to Al-Chazne Firaun – Skarbiec Faraona, uważany obecnie za jeden z cudów architektury starożytnej. Jadąc dalej, Burckhardt podziwiał wspaniałe fasady wykutych w skale grobowców, pozostałości teatru oraz budowli zwanej Kasr al-Bint Firaun (Zamek córki Faraona). Ryzykując życiem, gdyż miejscowi Beduini mogli posądzić go o szpiegostwo, za plecami swojego przewodnika, sporządził notatki i szkice w dzienniku (Travels in Syria), który ukazał się drukiem w roku 1822 – pięć lat po przedwczesnej śmierci Burckhardta w Kairze.

Wiadomość o odkryciu przez Burckhardta tajemniczego miasta wykutego w skale rozeszła się w Europie na długo przed publikacją jego dziennika. Dlatego też już w maju 1818 r. trzech kolejnych Europejczyków dotarło w przebraniu Arabów do Petry. Byli to dwaj oficerowie marynarki brytyjskiej, Charles Leonard Irby i James Mangles, którzy wraz z malarzem Wiliamem Bankesem spędzili w Petrze dwa dni zwiedzając jej ruiny. Niewiele brakowało, a przypłaciliby śmiercią tę wizytę, jako że miejscowi Beduini nie mogli zrozumieć bezustannych zachwytów i wpatrywania się obcych w ruiny (nie wspominając o rysunkach wykonywanych przez Bankesa), uznali ich więc za szpiegów.

Leon de Laborde
Leon de Laborde

Kolejnym podróżnikiem zwiedzającym Petrę był Francuz, markiz Leon de Laborde, który wraz z rysownikiem Linantem de Bellefond odwiedził ją w roku 1826. Efektem tej podróży było trzydzieści niezwykle cennych z dzisiejszego punktu widzenia litografii wykonanych przez obu podróżników (patrz dalej w tekście), na których dostrzec możemy wiele szczegółów architektury nabatejskiej nieznanych nam dzisiaj, gdyż uległy one zatarciu lub zniszczeniu w ciągu ostatnich prawie 200 lat. W roku 1839, w trakcie swej podróży do Egiptu i Ziemi Świętej, odwiedził Petrę znany brytyjski artysta David Roberts, który wykonał kolejną serię wspaniałych szkiców i rysunków skalnego miasta.

David Roberts
David Roberts

Począwszy od drugiej połowy XIX w. Petrę zaczęła odwiedzać coraz większa liczba europejskich podróżników opisujących swoje wrażenia w mniej lub bardziej barwny sposób. Warto wspomnieć o jednym z nich, polskim jezuicie Władysławie Szczepańskim, który w roku 1905 zwiedził Petrę w trakcie swojej podróży po wschodniej części Arabii Skalistej. Efektem tej podróży była wydana w roku 1908 książka zatytułowana W Arabii Skalistej, będąca swoistym reportażem z wyprawy, napisanym pięknym, barwnym stylem. Jednym z jej najciekawszych fragmentów był pierwszy w języku polskim opis tajemniczej stolicy państwa Nabatejczyków – Petry.
Systematyczne badania naukowe w Petrze rozpoczęły się pod koniec XIX wieku kiedy to w Petrze pojawili się dwaj niemieccy uczeni Rudolf E. Brünnow i Alfred von Domaszewski. W trakcie dwóch wizyt w Petrze, opisali, zadokumentowali i nadali numery ponad ośmiuset wykutym w skale budowlom, a także zaznaczyli je na osiemnastu szczegółowych mapach opublikowanych w pierwszej części monumentalnego dzieła, wydanego w latach 1904–1909, Die Provincia Arabia. Kolejnym niemieckim uczonym odwiedzającym Petrę kilkakrotnie na przełomie XIX i XX wieku był Gustaw Dalman, którego badania skupiały się głównie na zagadnieniach religii nabatejskiej, inskrypcjach oraz wykutych w skale miejscach związanych z kultem, takich jak tryklinia, nisze wotywne i kommemoratywne, a także skalne sanktuaria. Kilkanaście lat później Theodor Wiegand, Walter von Bachman i Carl Watzinger, pracując w czasie I wojny światowej dla Niemiecko-Tureckiego Oddziału Ochrony Zabytków opisali pozostałości budowli w centrum miasta, przede wszystkim wokół głównej ulicy Petry.

Archeolodzy w Petrze

Wykopaliska archeologiczne w Petrze rozpoczęto w roku 1929. Wtedy to George Horsfield i Agnes Conway (późniejsza żona Horsfielda) oczyścili kilka grobowców i skalnych domów. Kolejne wykopaliska prowadził w Petrze słynny amerykański archeolog, dyrektor American School of Oriental Research w Jerozolimie, William Foxwell Albright, który w roku 1934 wraz z małżeństwem Horsfieldów oczyścił miejsce zwane dziś Twierdzą Conway (dawniej błędnie określone przez Albrighta jako Wyżyna Conway) w północnej części miasta. Margaret Murray i J. C. Ellis z Brytyjskiej Szkoły Archeologicznej w Egipcie prowadzili w roku 1937 prace archeologiczne w kilku skalnych domach i grobowcach położonych w Wadi Turkmanija.

Po II wojnie światowej, a dokładnie od roku 1954, rozpoczęto w Petrze prace wykopaliskowe nadzorowane przez Departament Starożytności Jordanii i Brytyjską Szkołę Archeologiczną w Jerozolimie. W latach 1955-1956 archeolodzy pod kierunkiem Diany Kirkbride odczyścili główną ulicę miasta, nazwaną później Ulicą Kolumnową, odkopali też kilka pomieszczeń sklepowych znajdujących się przy niej. Od końca lat pięćdziesiątych brytyjski archeolog Peter Parr prowadził wykopaliska wokół bramy temenosu świątynnego (tzw. Brama Łukowa) oraz przy Ulicy Kolumnowej, gdzie odkrył pozostałości wczesnych budowli z IV w. p.n.e. Kierował on również badaniami przy południowym fragmencie murów miejskich oraz w świątyni Kasr al-Bint Firaun, w której odnalazł świadectwa epigraficzne dedykujące świątynię bogu Duszarze – najważniejszemu bóstwu Nabatejczyków. W trakcie swych badań Parr ustanowił również niezwykle cenną z punktu widzenia archeologii nabatejskiej chronologiczną sekwencję cienkościennej ceramiki, określając nie tylko jej chronologię, ale również rozwój dekoracji oraz zmiany typologiczne.

W latach pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych ubiegłego stulecia zrekonstruowano ponadto rozbitą kolumnę w najwspanialszym zabytku Petry – Al-Chazne Firaun, ustawiono część wywróconych kolumn z głównej ulicy w centrum miasta oraz odbudowano monumentalną bramę temenosu świątynnego. Prace te prowadzono pod kierownictwem Georga R. H. Wrighta. W roku 1959 Amerykańska Ekspedycja w Petrze pod kierunkiem Philipa Hammonda z Uniwesytetu w Utah wespół z Peterem Parrem prowadziła wykopaliska na terenie al-Katute, gdzie po raz pierwszy odsłonięto prywatną rezydencję mieszkalną w Petrze. W latach 1961-1962 Hammond we współpracy z Departamentem Starożytności Jordanii prowadził wykopaliska w głównym teatrze Petry, a od roku 1973 kierował pracami Amerykańskiej Ekspedycji w Petrze przy odsłanianiu oraz rekonstruowaniu tzw. Świątyni Uskrzydlonych Lwów.
Fawzi Zayadine z Departamentu Starożytności Jordanii wraz z ekipą niemieckich badaczy z Naturhistorisches Gesellschaft Nürnberg, kierowaną przez Manfreda Lindnera prowadzili badania w kilku grobowcach na zachodnim zboczu Al-Chubta. Zayadine odsłonił również część wnętrza Kasr al-Bint Firaun. Prace niemieckiej misji archeologicznej pod kierownictwem Lindnera, prowadzone w latach 1982-1983, skoncentrowane były na terenie płaskowyżu ed-Deir oraz w znajdującej się w pobliżu Petry Wadi Sabra. Nabil Khairy prowadził na początku lat osiemdziesiątych wykopaliska w rejonie al-Katute – na południe od świątyni Kasr al-Bint Firaun.

W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia rozpoczęto badania nad pozostałościami bizantyjskimi w Petrze. W ich trakcie odkryto, zrekonstruowano i oddano turystom do zwiedzania bazylikę chrześcijańską ze świetnie zachowanymi mozaikami podłogowymi. Pracami ekspedycji amerykańskiej kierował Polak, Zbigniew Fiema, który do dziś bierze czynny udział w odkrywaniu tajemnic Petry w ramach fińskiej ekspedycji odsłaniającej pozostałości bizantyjskiego kompleksu pielgrzymkowego w pobliżu Góry Aarona.

Obecnie Petra jest jednym z najbardziej szczegółowo badanych stanowisk archeologicznych na świecie. Wykopaliska prowadzą tu liczne międzynarodowe ekspedycje naukowe; np. w dzielnicy mieszkalnej na południowym zboczu ez-Zantur pracują badacze z Uniwersytetu w Bazylei oraz Swiss-Liechtenstein Foundation for Archaeological Research Abroad (SLFA), a w Wadi Farasa działają archeolodzy z The Association for the Understanding of Ancient Cultures (AUAC). Amerykanie, prócz wcześniej wspomnianej ekspedycji w Świątyni Uskrzydlonych Lwów, prowadzą badania w obrębie tzw. Wielkiej Świątyni oraz pobliskich „Rynków” (The Joukowsky Institute for Archeology and the Ancient World, Brown University), a także kontynuują prace w „dzielnicy bizantyjskiej” (American School of Oriental Research w Ammanie). Wspomniana powyżej ekspedycja fińska rozpoczęła badania w datowanym na V–VII w. bizantyjskim monasterze, a zarazem kompleksie pielgrzymkowym, usytuowanym na rozległym płaskowyżu, u podnóża Góry Aarona, natomiast archeolodzy z Florencji (Italia) kontynuują badania nad pozostałościami z okresu wypraw krzyżowych w okolicy Petry (al-Wueira i al-Habis). Do tego dodać należy coraz większą aktywność lokalnych jordańskich archeologów, którzy kierowani przez Departament Starożytności Jordanii odsłaniają coraz to nowe fragmenty skalnego miasta, udostępniając je zwiedzającym Petrę turystom.