Grobowce fasadowe

Jedną z największych atrakcji turystycznych a zarazem jedną z największych, jak do tej pory nierozwiązanych zagadek Petry są jej skalne grobowce. Już od wizyty J. L. Burckhardta w roku 1812 wzbudzają one wiele kontrowersji i wywołują spory wśród badających je naukowców. Powstały liczne teorie dotyczące ich typologii, chronologii, przeznaczenia oraz sposobu, w jaki powstały. Pomimo tego, że badacze nadal spierają się ze sobą co do ich interpretacji, warto zaprezentować obecny stan wiedzy na temat tych przeszło pięciuset fasad by przybliżyć choć w niewielkim stopniu ich znaczenie dla samych Nabatejczyków oraz dla rozwoju ich cywilizacji.
Pierwszym uczonym, który dokonał opisu i klasyfikacji grobowców fasadowych w Petrze, był Niemiec o polsko brzmiącym nazwisku Alfred von Domaszewski. W roku 1897 w trakcie długiej podróży po Arabii Skalistej, którą odbył wraz ze swym przyjacielem Rudolfem Brünnowem, spędził w Petrze kilkanaście dni. W tym czasie policzył oraz sklasyfikował widoczne w jego czasach fasady wykutych w skale grobowców i innych budowli Petry. Podzielił je następnie na siedem głównych typów, bazując przede wszystkim na stylistyce ich wystroju architektonicznego oraz na występowaniu elementów klasycyzujących. Te siedem głównych typów to:
– grobowce pylonowe,
– grobowce schodkowe,
– grobowce proto-Hegra,
– grobowce Hegra,
– grobowce łukowe,
– grobowce przyczółkowe,
– grobowce w typie rzymskiej świątyni.

Grobowiec pylonowy (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 132)
Grobowiec pylonowy (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 132)

Grobowce pylonowe posiadają fasadę dekorowaną w górnej części ornamentem przypominającym blanki czy też schodkowe wieżyczki. Fasady te delikatnie pochylone są ku tyłowi, a ich boczne krawędzie do środka co sprawia, że wyglądem swym przypominają pylony egipskich świątyń. Prawdopodobnie to spowodowało, iż Domaszewski nazwał ten typ właśnie pylonowym.
W zależności od liczby rzędów z blankami, grobowce pylonowe dzielą się na dwie grupy:
– grobowce pylonowe z jednym rzędem blanek
– grobowce pylonowe z dwoma rzędami blanek.
Dodatkowe elementy dekoracyjne fasad pylonowych stanowią okrągłe w przekroju torusy, gzymsy i płaskie fryzy (fascia) umieszczane w różnych wariantach. Liczba blanek w poszczególnych grobowcach pylonowych może być różna i waha się od czterech do ośmiu, z tym że po bokach występują zawsze półblanki. Stała natomiast jest liczba schodków w blankach, wynosząca cztery. Grobowce drugiej grupy mogą też być takie, gdzie górny rząd blanek wykonany jest w skalnym reliefie, oraz takie, gdzie rząd ten został nadbudowany i często nie zachował się do naszych czasów.

Grobowiec schodkowy (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 149)
Grobowiec schodkowy (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 149)

Grobowce schodkowe różnią się od pylonowych tym, że fryz blankowy został w nich zastąpiony przez umieszczenie po bokach górnej części fasady dwóch rzędów schodków rozchodzących się od środka ku zewnętrznym częściom fasady. Poniżej schodków, których liczba kanonicznie ustalona została na pięć, znajduje się nowy element dekoracyjny, jakim jest gzyms cavetto, który dodany został do torusa i płaskiego fryzu – fascii. Jak wiadomo gzyms cavetto jest wytworem sztuki egipskiej. Tam jednak tworzy on górne zwieńczenie budowli co w wypadku fasad nabatejskich nie ma miejsca. Również forma „nabatejskiego” gzymsu cavetto różni się od egipskiej: podczas gdy egipska w dolnym odcinku wznosi się pionowo i dopiero w górnej części zaokrągla się, „nabatejska” tworzy dokładnie czwartą część koła (kwadrant).

Grobowiec proto-Hegra (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 159)
Grobowiec proto-Hegra (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 159)

Grobowce proto-Hegra to fasady, w których górna część ma formę podobną do grobowców schodkowych: attyka dekorowana schodkami rozchodzącymi się na zewnątrz, poniżej gzyms cavetto, torus i fascia. W dolnej części fasady dekorację stanowią usytuowane po bokach pilastry zwieńczone kapitelami w typie nabatejskim. Kapitele nabatejskie, które stały się jedną z najbardziej charakterystycznych cech architektury nabatejskiej, posiadają pozbawioną dekoracji płaską, lekko wklęsłą powierzchnię na której widoczne są charakterystyczne „rogi” – stąd też częste określenie tego typu kapiteli jako rogowe.

Grobowiec Hegra (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 163)
Grobowiec Hegra (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 163)

Grobowce typu Hegra. Grupa ta zawdzięcza swoją nazwę słynnej w starożytności stacji karawanowej leżącej na Półwyspie Arabskim zwanej Hegra (obecnie Mada’in Salih w Arabii Saudyjskiej), gdzie stanowią dominującą grupę wśród skalnych fasad. Na pierwszy rzut oka grobowce typu Hegra przypominają wcześniej wymieniony typ proto-Hegra: podobnie jak tamte dekorowane są w górnej części attyką z przedstawieniami schodków oraz usytuowanymi poniżej gzymsem cavetto, torusem i fascią. Po bokach fasady usytuowane są pilastry zwieńczone nabatejskimi kapitelami. Elementem wyróżniającym grobowce typu Hegra jest klasyczne belkowanie wraz z dodatkową subattyką, umieszczone pomiędzy pilastrami a górną częścią attyki znanej z poprzednich typów.

Grobowiec Hegra z karłowatymi pilastrami (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 169)
Grobowiec Hegra z karłowatymi pilastrami (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 169)

Rozbudowane (kompleksowe) grobowce w typie Hegra stanowią fasady, w których piętro attyki przedzielone jest czterema karłowatymi pilastrami zwieńczonymi kapitelami nabatejskimi. Z czterech takich pilastrów, dwa zewnętrzne usytuowane są w jednej linii ponad narożnymi filarami, natomiast wewnętrzne nie mają żadnego związku z dolną częścią fasady.
Najbardziej reprezentacyjną formą rozbudowanych grobowców typu Hegra są fasady dekorowane dwoma półkolumnami pomiędzy narożnymi filarami. Dolna połowa tych fasad przedzielona została w ten sposób na trzy części, z których w środkowej znajdowało się wejście do komory grobowej.
Warto w tym miejscu wspomnieć, że rozbudowane grobowce typu Hegra często wchodziły w skład większego kompleksu, składającego się oprócz samego grobowca również z dziedzińca, portyków, ogrodów, tarasów, tryklinium oraz cysterny na wodę. Pozostałości tego rodzaju założeń zobaczyć można m.in. przy tzw. Grobowcu Unejszu na zachodnim zboczu Al-Chubta (trasa nr 1) czy przy Grobowcu Turkmanija (trasa nr 7).

Grobowiec łukowy (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 175)
Grobowiec łukowy (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 175)

Grobowce łukowe charakteryzują się zwieńczeniem w formie półkola (łuku) podtrzymywanego przez boczne filary. Wyróżnić można dwie grupy grobowców łukowych:
1. Fasady z pojedynczym obramowaniem wejścia (z jednym łukiem),
2. Fasady z podwójnym obramowaniem wejścia (z jednym lub dwoma łukami).
W pierwszej grupie dekoracja składa się z bocznych pilastrów zwieńczonych prostymi bądź nabatejskimi kapitelami. Podtrzymują one architraw, nad którym znajduje się attyka w formie półokręgu. Architraw wraz z półokręgiem tworzy tympanon, który czasem ozdobiony jest okrągłą tarczą. W niektórych przypadkach dodatkową dekoracje stanowią usytuowane po bokach architrawu konsole, na których stoją niewielkie urny.
Drugą grupę tworzą fasady, w których dodatkową dekorację stanowi obramowanie wejścia. I tak spotkać tu możemy zarówno proste ramy w formie pilastrów podtrzymujących poziomy architraw zwieńczony gzymsem, jak i bardziej skomplikowane formy, w których podtrzymywany przez pilastry architraw zwieńczony jest łukiem tworząc półokrągły tympanon wypełniany często okrągłą tarczą.

Grobowiec przyczółkowy (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 178)
Grobowiec przyczółkowy (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 178)

Grobowce przyczółkowe. Kolejną kategorię stanowią fasady dekorowane bocznymi pilastrami zwieńczonymi prostymi kapitelami podtrzymującymi klasyczne greckie (jońskie) belkowanie. Składa się na nie architraw, płaski fryz, gzyms oraz trójkątny przyczółek z konsolami pod akroteriony. Domaszewski wyróżnił jedynie sześć przykładów tego typu fasad sugerując, iż grobowce te mogły być miejscem pochówku greckich kupców, którzy zmarli w Petrze.

Grobowiec w typie rzymskiej świątyni (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 189)
Grobowiec w typie rzymskiej świątyni (wg Brünnow, Domaszewski, Die Provincia Arabia, Fig. 189)

Grobowce w typie rzymskiej świątyni. Ostatnią grupę grobowców stanowią fasady o najbogatszej dekoracji architektonicznej oraz fasady nietypowe. Najprostszą formą grobowców w typie rzymskiej świątyni są fasady wywodzące się od grobowców przyczółkowych. Dekorację tych fasad stanowi trójkątny przyczółek oparty na klasycznym belkowaniu podtrzymywanym przez boczne filary. Filary składały się z pilastrów połączonych z ćwierćkolumnami i zwieńczone były kapitelami nabatejskimi. Dodatkowym elementem dekoracyjnym było bogate obramowanie wejścia.
Do typu rzymskiej świątyni należą także według Domaszewskiego: Grobowiec Renesansowy, Grobowiec Rzymskiego Żołnierza, Grobowiec ze Złamanym Przyczółkiem oraz Grobowiec Obelisków.
Najbardziej rozbudowaną grupą grobowców w typie rzymskiej świątyni są tzw. Grobowce Królewskie: Al-Chazne Firaun, Ed-Deir, Grobowiec Urny, Grobowiec Koryncki, Grobowiec Pałacowy oraz należący do gubernatora prowincji Arabia, Grobowiec Sextiusa Florentinusa.

Ustanowiony przez Domaszewskiego podział dotyczył nie tylko formy architektonicznej grobowca, ale również chronologicznych zależności pomiędzy poszczególnymi typami. Uważał on mianowicie, że fasady grobowców w Petrze tworzyły chronologiczną i rozwojową ciągłość wyrażającą się coraz większym udziałem elementów klasycyzujących. Co więcej, sądził również, że rozwój poszczególnych typów grobowców powiązany był z ich topograficznym położeniem w obrębie Petry. Wychodząc z tych założeń Domaszewski ustalił ścieżkę rozwoju grobowców fasadowych w Petrze od najbardziej prymitywnych typów (typ pylonowy) do najbardziej rozwiniętych (typ rzymskiej świątyni). Obecnie wiemy już, że było to rozumowanie błędne, i choć typologiczny podział Domaszewskiego nie budzi większych zastrzeżeń, to absolutnie nie można z niego wywodzić chronologicznych zależności między poszczególnymi grobowcami fasadowymi w Petrze.
Klasyfikacja grobowców fasadowych w Petrze ustanowiona przez Domaszewskiego została przyjęta przez większość badaczy zajmujących się cywilizacją nabatejską. Część uczonych zaproponowała jednak odmienne, nieco uproszczone systemy klasyfikacyjne oparte na trzech głównych grupach typologicznych powiązanych z dekoracją fasady. I tak pierwszą grupę stanowią tu grobowce wieżyczkowe, dekorowane blankami, druga grupa to grobowce schodkowe, natomiast do grobowców przyczółkowych należałyby wszystkie pozostałe fasady, dekorowane zarówno zwykłym przyczółkiem trójkątnym, jak i przyczółkiem łukowym czy łamanym.
Najnowszy podział zaproponowany został w początkach XXI wieku przez Ehuda Netzera, który bazując na podziale Domaszewskiego wyróżnił 10 typów grobowców fasadowych:
– grobowce pylonowe z pojedynczym rzędem wieżyczek,
– grobowce pylonowe z podwójnym rzędem wieżyczek,
– grobowce schodkowe,
– grobowce proto-Hegra,
– grobowce Hegra,
– rozbudowane (kompleksowe) grobowce Hegra,
– grobowce łukowe,
– grobowce przyczółkowe,
– grobowce w typie świątyni,
– rozbudowane (kompleksowe) grobowce w typie świątyni.